martes, 21 de abril de 2015

Raymond Carr: O hispanista de hispanistas británicos.

Raymond Carr (1919-2015)
O término "hispanista" prantexa case sempre problemas semánticos. Para úns é unha persoa que ten profundos coñecementos na língua e na literatura españolas, definición enormemente restrictiva e cinguida exclusivamente aos ámbetos anteriormente citados. Para outros, o concepto abrangue ao coñecemento da cultura española e hispanoamericana; campo, evidentemente, moito máis amplo e integrador. De calquera xeito, ningunha das acepcións aquí expostas era do agrado da personalidade reseñada, que rexeitaba abertamente o calificativo de hispanista, xa que para él esa etiqueta esixía o sentimento persoal de lazos emocionais co "ser español"; cousa, que segundo él, non ocorría na súa persoalidade.
Albert Raymond Maillard Carr, máis coñecido nos medios historiográficos como Raymond Carr, nacera en Bath, condado de Somerset (R. Unido) o 11 de abril de 1919. Pertenceu a unha humilde familia rural. Dende moi xoven destacaron na súa personalidade dúas cualidades que ían definir e marcar definitivamente o seu futuro: unha aguda intelixencia e unha agradable simpatía. A súa formación universitaria transcorre na Brockenhurst School e na Christ Church de Oxford, onde coñece a Simon Asquith, neto do que fora primeiro ministro liberal Herbert Henry Asquith entre 1908 e 1916. Probablemente as súas características persoais axudaron á súa amizade con Simon, que o introduciu nos ambientes aristocráticos da cidade universitaria e nos clubes exclusivos de Brideshead. En 1941 é elixido Gladstone Research Exhibitioner e, máis tarde, foi nomeado profesor de varios "colleges" de Oxford.
Como xa se dixo máis arriba, el sempre rexeitou a súa cualificación de Hispanista, aínda que moitos estudiosos e analistas o encadran nesta corrente e, incluso moitos hispanistas recoñecidos, o consideran o seu antecedente inspirador, Carr sempre considerou que o feito de estudiar a realidade española se debeu a un "accidente" da súa vida persoal. Este accidente materialízase cando, con ocasión da súa voda con Sara Strickland, barallando os posibles paises a visitar durante a súa lúa de mel, decídense por España, ao ofrecerlles uns amigos da familia da noiva unha casa en Torremolinos; aínda que tamén ten influencia a intervención de Pitt Rivers, antropólogo estudioso dos costumes da Serra de Grazalema, que convenceu a Raymond do interesante que resultaba a vida andaluza e, por outra banda, animouno á lectura do libro de Gerald Brenan The Spanisch Labyrinth (El Laberinto Español), coa finalidade de introducilo na realidade politica, social e económica de España. O libro engaiolou a Carr pero non conseguiu que se apasionase polo país mais aló de como obxecto de estudo histórico ou, mais ben, como problema histórico: Carr non entendía como un imperio que fora tan poderoso nos séculos XV e XVI caera en tal estado de postración e retraso durante o seculo XIX e principios do XX.
Froito desta curiosidade e da negativa de Brenan para escribir un volume sobre a historia de España para a Oxford University Press, levou a Carr a autopropoñerse para este traballo. Este outro accidente rematou de convertelo en "involuntario" hispanista.
Ed. en español de España 1808-1939.
Consecuencia de todas estas circunstancias é a obra de Raymond Carr, Spain, 1808-1939, publicada orixinariamente en Oxford en 1966 e traducida ao español tres anos máis tarde, en 1969, pola Editorial Ariel, dentro da súa colección Horas de España. Todo isto acontecía en plena dictadura franquista, pero era xa unha dictadura feble e dominada polo cansazo e falla de rixo provocados pola vellez, unha dictadura que xa non tiña forza nos puños para manter firmes as rendas do control ideolóxico fronte aos impulsos dunha sociedade moderna e dinámica, que buscaba ardentemente a verdade histórica do pasado máis recente sin intermediarios e interpretadores oficiais.
A irrupción desta magna obra nos ambientes historiográficos da universidade española da época, significou un soplo vital de aire fresco, unha renovación completa dos temas e dos métodos de análise. Nos medios ingleses ou, mellor dito, anglosaxóns, supuxo unha primeira panorámica, cunha visión enormemente globalizada da historia contemporánea de España. Realmente, a todos os lectores lles fixo ver a historia dun fracaso, un fracaso xerado pola ausencia dunha revolución burguesa efectiva que modernizase o país e o sacase do subdesenvolvemento. A burguesía, a diferencia de Inglaterra, máis tarde de Francia, Alemaña ou Bélxica, non tiña en España a forza suficiente para oporse á aristocracia terrateniente, á Igrexa e a unha monarquía apoiada por unhas estrucuras economícas, políticas, sociais e mentais típicas de Antigo Réxime.
Neste escenario, o primeiro intento por democratizar o país fracasou estrepitosamente, mellor sanguentamente, nunha voráxine de violencia fratricida. A II Republica durou un suspiro, que non chegou para osixenar minimamente a un corpo totalmente gangrenado e que foi fácil pasto das forzas reaccionarias da sociedade, da Igrexa e do exercito.
Moitos estudiantes españois vimos por primeira vez neste libro unha realidade da historia do noso país diferente á oficial, que non ocultaba nada do que ata entón a investigación permitía saber e que nos ofrecía unha obxectividade que non era habitual nas aulas universitarias, a non ser que fose vestida coas incómodas prendas da clandestinidade e do murmurio.
Por todo isto, Raymond Carr, a pesar de non ser un hispanista convencido, é merecente da nosa homenaxe e do agradecemento colectivo.

xoves, 30 de xaneiro de 2014

A arte de Asorey en Cangas.

    A vila de Cangas dispón, admirablemente, dunha escultura realizada polo artista cambadés Francisco Hipólito Asorey González. Este monumento enriquece estéticamente e pon en valor un dos espazos tradicionalmente máis emblemáticos da vila: a Alameda de Soaxe. Considerando a gran categoría artística que, con posterioridade a esta estátua, acadou este esgrevio escultor, pero tamén a importantísima calidade creativa e plástica que atesoura esta obra local en sí mesma, os fai merecentes dunhas liñas neste espazo.
O escultor Francisco Asorey.
    O vindeiro 4 de marzo de 2014 conmemórase o 125 aniversario do nacemento de Francisco Hipólito Asorey González, que víu a primeira luz en Fefiñáns, Cambados, o día enriba citado de 1889. Esta efeméride será resaltada cunha exposición e diversos actos de divulgación da súa obra ao longo de 2014 polos dous concellos entre os que repartiu a súa vida: Cambados e Santiago de Compostela. Nós sumámonos dende Cangas a esta homenaxe dando a coñecer a súa vida e a súa obra na vila.
    Asorey recibe as súas primeiras leccións de formación artística na Escuela de Artes e Oficios de Sarriá en Barcelona, sendo supervisado e titorado polo escultor Parellada. Máis tarde, de 1906 a 1909, traballa como profesor de debuxo no colexio dos Salesianos de Baracaldo (Bilbao), ocupación que simultanea coa apertura dun obradoiro de imaxinaría en asociación cos escultores Xulio Beobide e Xoán Guraya. A produción deste obradoiro é de carácter relixioso: Cristo, para a capela dos Salesianos e de carácter profano: Romeiros vascos, Viuva do pescador... En 1909 decide trasladarse a Madrid para enriquecerse no ambiente intelectual da capital e para cumprir o servizo militar. Alí entra en contacto cos talleres de Pola e Collado e, ao mesmo tempo, coñece ao pintor Xulio Romero de Torres, co que comparte vivenda unha tempada. En 1918 gaña, por oposición, a praza de escultor anatómico da Facultade de Mediciña da Universidade Compostelá. Santiago será a súa residencia definitiva ata a súa morte en 1961, onde tamén será profesor na Escola de Artes e Oficios. Durante a súa vida en Santiago contrae matrimonio con Xesusa Ferreiro e abre o seu obradoiro en Caramoniña, a carón do Mosteiro de San Domingos de Bonaval, a onde chegaban moitos xoves galegos coas ansias de aprender do maestro. A partir de agora Asorey participa en certames nacionais e galegos, circunstancia que lle permitirá adquirir un prestixio a nivel do Estado e o recoñecemento popular dos galegos.
      Dende unha perspectiva global, para entender os plantexamentos estéticos de Asorey debemos trazar as liñas básicas do panoráma artístico galego de comenzos do século XX. Neste período a escultura atravesa unha fase de renovación e ruptura cos postulados do s. XIX. Esquece o impresionismo e o modernismo e recupera as formas que veñen da tradición autóctona, onde imperan o arcaísmo e o primitivismo, que levan á expresión plástica a vincularse co primeiro románico e coa valoración da materia.
    Neste contexto, Asorey asume completamente unha temática inspirada no pobo galego: campesiños e mariñeiros serán os protagonistas principais das súas plasmacións. Neles fará estudios anatómicos e antropométricos que definirán á raza galega como unha consecuencia do seu estilo de vida, da súa adaptación ao medio físico que habita e de riscos xenéticos ancestrais. Por outra banda, trata de recuperar a antiga policromía, que xa estivera presente en moitos pórticos románicos e góticos da Idade Media e que enchera de vida a iconografía das arquivoltas, dos tímpanos e dos capiteis de igrexas e catedrais. A derradeira das transformacións refírese á utilización dos materiais orixinais e naturais de Galicia: o granito e a madeira, que lle permiten, coa súa textura, afondar na ruda esencia do ser galego e, consecuentemente, enlazar co galeguismo político que agroma agora na sociedade da nosa terra.
         O inicio da historia do monumento a Félix Soaxe, localizado na alameda do seu nome, na vila de Cangas, remóntase ao ano 1923, cando dende o Centro Recreativo de Cangas se lanza a proposta de homenaxear ao filántropo cangués D. Xosé Félix Soaxe Villarino. Nado en Cangas en 1844, emigrara á Arxentina en 1858, onde fixo unha rápida e sorprendente fortuna, circunstancia persoal que non motivou o esquecemento da súa vila natal, senón que o fixo volcarse na financiación de obras á comunidade para mellorar a calidade de vida dos seus antigos conveciños. Como exemplos destas obras podemos sinalar: o enlousado da rúa dos Barreiros (hoxe, Rúa San Xosé), financiamento da traída de augas, o levantamento da escola de Fonte Ferreira, donación para obras de restauración das bóvedas na Ex-Colexiata e a compra dun órgano para a mesma igrexa e, finalmente, a construcción do Mercado de Abastos de Cangas. O dito Centro Recreativo organiza unha subscrición popular para obter fondos coa fin de levantar un monumento na vila ao ilustre conveciño. Conseguidos os fondos, encárgaselle a Asorey o deseño da obra, da que presenta unha maqueta en xaneiro de 1924, que é aceptada pola Corporación Municipal. Rápidamente o artista se pon a traballar no seu esculpido, que remata ao ano seguinte, 1925. Durante as festas do Cristo dese ano procédese á súa inauguración, que estivo presidida polo alcalde D. Pedro Rodríguez Pérez e á que asistiron o Gobernador Civil de Pontevedra D. Xosé Fernández Villamil, o arzobispo de Madrid e fillo de Vigo Monseñor Leopoldo Eixo Garay, que bendice a praza e o monumento a Félix Soaxe.
Francisco Asorey. Monumento a Felix  Soaxe na alameda de Cangas.
A análise estilística da estatua a Soaxe fainos partir dunha observación panorámica e global para tentar comprender o seu significado. Observación que incluiría, non só o monumento en sí, senón tamén o seu contorno e emprazamento. Dende o punto de vista do espazo circundante e situándonos nunha certa lonxanía para asumir un necesarío sentido de perspectiva, comenzaríamos por dicir que dita observación nos debuxa a silueta dun menhir ou "pedra fita" de máis de catro metros de altura. Feito este nada novo en Asorey. Tamén no monumento a San Francisco, en Compostela, acode a expresividades plásticas procedentes da creatividade tradicional galega para debuxar o perfíl da obra, coa salvedade de que no caso santiagués a transposición temporal é máis recente, xa que a idea proxectada é a dun cruceiro; mentras que no caso de Cangas o retroceso é máis extremo, rematando por recalar nos escuros e pouco coñecidos tempos da Prehistoria da nosa terra. O emprazamento non podía ser outro, nunha vila coma Cangas de forte sabor mariñeiro, sabor que invade todos os aspectos da vida colectiva e que se traduce nunha localización orixinal: á beiriña do mar, cando aínda non se fixeran os recheos que agora o alonxan dese anhelado obxectivo, e na orientación do monumento:  mirando ao mar, mirada que concita as ilusións, loitas e traxedias dos antepasados. Realmente e como veremos máis adiante, Asorey sintetiza neste traballo toda unha homenaxe ao mar: o mar como camiño e o mar como paraíso do sustento da comunidade. Quédanos outro aspecto que atrae a nosa atención antes de rematar este primixenio e globalizador contacto; trátase da mixtura de materiais. A incrustación do bronce coa pedra granítica crea alteracións cromáticas e de textura e, aínda que poida parecer un recurso novidoso, non o é. Xa no século XIX eclepticistas e realistas franceses como J. B. Carpeaux e, en España, Mariano Benlliure, o utilizaran. A súa intencion foi poñer en valor e fusionar os dous materiais básicos utilizados na historia da estatuaria dende a época greco-romana.
É agora o momento de centrarse polo miudo na escultura. A representación escultórica reflicte, por unha banda, elementos figurativos: dúas figuras humanas superpostas; a inferior é unha escultura de corpo enteiro e a superior un busto. Pola outra, elementos xeométricos con clara simboloxía mariña. É unha escultura exenta de bulto redondo e de medianas dimensións que ten como función primordial perpetuar a memoria dun antepasado da comunidade social ao que se quere homenaxear. Neste contexto, Asorey concibe unha escultura de estructura pechada arredor dunha ríxida simetría; se nos fixamos na fronte da estatua, observaremos que o remo do mariñeiro actúa como unha auténtica bisetriz ou eixe axial, dividindo de arriba a abaixo o conxunto en dúas partes laterais exactamente iguais e dotando o deseño dun equilibrio matemático absoluto, que se reafirma nuha subxacente estructura de prisma octogonal da que emerxen todos os demais elementos figurativos e que é só detectable con claridade na parte posterior do pedestal. O movemento e o dinamismo están totalmente inhibidos pola frontalidade e o reposo, que transmiten as dúas figuras principais, polo que o espectador experimenta unha sensación de serea solemnidade durante a súa contemplación que incita ao respecto e á admiración. Poderíase falar tamén dun equilibrio entre figuración e abstracción: as dúas figuras humanas están definidas con moito detalle, facendo honra a concepción realista do momento, pero a partir de ahí, a escultura está saturada de argumentos abstractos so esbozados e dos que se representan aspectos sobresalientes e definitorios; por exemplo: a escaleira de peirao que soporta a inscripción, as dúas proas de traiña que sosteñen o monumento no proceloso mar, o frontispicio do peirao sobre o que soña o mariñeiro e os dous mastros que o flanquean, a torre almeada posterior de calquer castelo ou pazo galego e a corda de rede que bordea a base da torre; todos eles están só esquematizados, insinuados, pero encerran unha enorme carga símbólica: exaltan o traballo do mar e buscan as raíces máis fondas da raza no momento de agromar nas conciencias o feito diferencial galego. Para iso lle sirve a Asorey o desproporcionado pedestal do busto, para concentrar toda a intencionada simboloxía do monumento nun espazo moi accesible visualmente para o espectador que favoreza o didáctismo da obra;para iso, e para renderlle homenaxe ao home ergueito do mar. Un home que o artista no lo presenta tal e como é na realidade, coa súa cotidianeidade, coa súa roupa de traballo diaria, tal e como vai para o mar: coas súas botas de goma, o seu traxe de augas e, por suposto, coa súa boina, o complemento inevitable da vestimenta do paisano galego. En fin, unha síntese costumbrista. A figura do mariñeiro é, técnicamente, unha escultura de bulto redondo adosada ao pedestal, cunha factura labrada bosquexada que lle da á pedra unha textura rugosa e uns perfís difuminados que mitigan a incidencia da luz sobre a superficie. Os pregues da roupa de augas son redondos e grosos, creando unha sensación de amplitude con respecto ao corpo, pero deixando intuir a anatomía fornida propia do home de mar. As máns, a cabeza e a boina están realizadas en bronce, destacando o seu carácter  noble a través do contraste cromático e de materiais, ademais, esta inclusión favorecería a identificación do retrato, xa que o modelo do mariñeiro foi un xove pescador da vila de Cangas ao que Asorey fixo posar para a súa obra, circunstancia que acentúa o realismo do monumento e confirma a preocupación social do artista..
Francisco Asorey. Busto de Xosé F. Soaxe
Pero o lugar de honra do conxunto escultórico disfrútao o busto de Xosé Félix Soaxe. Por iso, se sitúa na parte máis alta do monumento e o seu acabado é totalmente en bronce. Nel, Asorey, realiza un estudo psicolóxico do personaxe, e consegue transmitirnos a imaxe dun home de idade avanzada, que transpira experiencia e sabiduría, cunha tendencia á reflexión e á serenidade. O artista concentra o seu esmero na definición do rostro, mentres que outros aspectos como a vestimenta están so esbozados; isto non quere dicir que, en conxunto, o busto sexa un espazo creativo rematado, nin moito menos. A pesar de renegar do impresionismo rodiniano dende os comenzos da súa carreira, Asorey deixa neste retrato trazas desa herdanza: a non suavización das arestas na superficie escultórica permite que a luz vibre con elas e axude a debuxar as formas e a psicoloxía do personaxe cos efectos de claro/oscuro, o mesmo que ocurre cos "Burgueses de Calais". O deseño remata cunha figura hierática e dominada pola frontalidade e unha certa rixidez xestual, que non diminúe en absoluto o realismo físico e a profundidade psicolóxica que xa comentamos.
En xeral, podemos dicir que o monumento presenta uns volumes macizos, que proxectan unha sensación de pesadez e robustez envolvendo a estatua e impresionando ao observador. Os xogos de luz e sombra adoitan ser fortes na parte frontal, onde se concentran a maior parte dos altoreleves, que favorecendo esta dinámica lumínica dan o toque final á composición da escultura. Neste apartado debemos salientar tamén as diferentes formas de tratamento do granito, no que alterna as superficies e texturas lisas coas rugosas e picadas, alterando, deste xeito, a incidencia da luz nas diferentes texturas, que contribúe a crear maiores efectos de releve e modelado das formas. Efectos que se complementan coa alternancia das técnicas escultóricas empregadas por Asorey: o tallado na pedra e o fundido no metal, diversificando, deste xeito, a estructura cromática e resaltando unhos elementos sobre outros.
Dende un plantexamento academicista deberíamos encadrar a Asorey dentro do realismo, pero sin esquecer que un posicionamento purista poucas veces se da na arte contemporánea e que o máis normal é a existencia dun camiño principal que non é capaz de liberarse doutros menos relevantes  e, ás veces, esquecidos, pero presentes no subconsciente do autor e, polo mesmo, na súa obra. Tendo en conta isto, podemos dicir que Asorey é realista, como correspondía ao contexto creativo e social no que lle tocou vivir. Unha sociedade con clases moi desiguais e, por consiguiente, moi problemática, no momento en que, paralelamente, está xurdindo en Galicia unha conciencia colectiva de pobo diferenciado, que se esforza por facerse visible e presentarse como alternativa política. Estes feitos obrigan ao realismo a reivindicar o apego á realidade cotiá, tratada de xeito obxectivo sen idealizacións e sen pintoresquismos. Dentro deste proxecto creativo poderiamos citar en Galicia, ademais de Asorey, a Xosé Eiroa ou Santiago Bonome.
   

xoves, 18 de xullo de 2013

Robert W. Fogel. Un gran amigo da "cliometría"

Robert William Fogel.
Robert William Fogel (Nova Iorque; 1-VIII-1926/Oak Lawn, Illinois; 11-VI-2013). Foi un dos máximos representantes da "Nova Historia Económica", corrente historiográfica xurdida na década dos 60 do século pasado moi influída pola "escola dos Anais". A Nova Historia Económica deulle unha gran importancia aos datos econométricos e ás estatísticas como ferramentas clave para a investigación histórica. Esta atención á econometria suscitou abondosas criticas entre investigadores doutras escolas historiográficas, que tachaban aos defensores da cliometria de "economistas" e non propiamente historiadores. Josep Fontana no seu libro: "La Historia después del fin de la Historia" (Crítica, 1992) e no capítulo 4 adicado á cliometría dí: "Se a cliometría resulta un exemplo privilexiado do problema xeral do cientifismo, é porque en ningunha outra manifestación deste chegaron os historiadores tan lonxe na súa vontade de constituír unha disciplina independente, que collería da teoría económica convencional todo o aparello metodolóxico e só acudiría ás técnicas propiamente históricas para recoller os datos que somete á análise". Estas verbas de Fontana corroboran esta desconfianza da historiografía actual nos extremismos econométricos.
Aínda así, Robert W. Fogel merece un recordo póstumo pola séu alto protagonismo na historiografía da segunda metade do s. XX.
A formación académica de Fogel comenza na Universidade de Cornell, imos obviar a súa xeira pola escola secundaria, onde se graduou do primeiro ciclo da especialidade interesándose pola evolución económica das estruturas sociais, nas que deteta fases de auxe, apoxeo e decadencia e prestando moita atención aos factores que inciden en cada unha delas. Máis tarde licénciase na Universidade de Columbia, onde en 1960 lé a súa tese de licenciatura: "The Union Pacific Railroad", traballo no que somete a estudio o papel do ferrocarril no desenvolvemento económico dos Estados Unidos. Baixo a dirección de Simon Kuznets, que o introducíu profundamente no mundo da cuantificación, forma intensamente a súa personalidade investigadora na Universidade Johns Hopkins. A súa actividade académica continúa na  Universidade de Rochester e, máis tarde, nas de Chicago e Harvard. O tema, o ferrocarril, e a liña de traballo continúan na súa seguinte obra publicada en 1964: "Railroads and American Economic Growth: Essays in Econometric History". Estas dúas primeiras aportacións foron enormemente rompedoras e puxeron en solfa pricipios conceptuais e metodolóxicos comunmente aceptados. En primeiro lugar, pon en dúbida a importancia que os historiadores lle deran ao ferrocarril no desenvolvemento dos Estados Unidos durante o século XIX; para aqueles fora crucial, para él só aportou un 5% á renda nacional. En segundo lugar, utiliza un método de investigación totalmente innovador que se basea case que en exclusiva nos datos numéricos e "cuantitativos", nun momento no que a maioría dos historidores se decantaban pola atención a aspectos "cualitativos". E en terceiro lugar, Fogel introducía conceptos novos coma o "aforro social" e o "contrafactual", que se manexaban no ambito europeo. O aforro social era a contribución do ferrocarril á renda nacional. O contrafactual consiste en imaxinar como serían as cousas se ocurrira algo que na realidade non ocurríu. 
A súa producción bibliográfica continúoo en 1974 coa publicación, en colaboración con Stanley Engerman, de: "Time in the Cross: The Economics of American Negro Slavery", na que defende as bondades da escravitude nos EE. UU., e o importante que foi a súa aportación á economía americana; por outra banda, nesta mesma publicación chega á conclusión de que o trato aos escravos nos estados do sur fora bastante máis levadeiro e condescendente do que dicía a tradición clásica e que o nivel de vida e o esforzo productivo dos negros era mellor que o dos campesiños libres brancos.
Todas estas conclusións e algunhas máis converteron ao historiador econométrico nunha figura altamente polémica. Foi cualificado de racista, cando él estaba casado cunha muller negra, dende diversos sectores sociais e, dende o campo historiográfico, se lle considerou excesivamente "cientifista".
A pesar destes sinsabores o traballo de Fogel non se detivo e en 1993 lle foi concedido o Premio Nobel de economía, que o compartíu con outro gran historiador cuantitativo da escola econométrica americana: Douglas C. North.
Os derradeiroa anos da súa vida adicounos a estudos demográficos, de nutrición e antropometría económica; aspectos que lle permiten calcular a riqueza nas sociedades preestatísticas de Antigo Réxime.
A súa creatividade metodolóxica, o estabrecemento dunha dinámica de debate nos medios historiográficos dos anos sesenta e setenta do século pasado e as súas aportacións ao estudio da Historia Contemporánea nas universidades españolas da época, das que somos debedores os estudiantes dos 70, fano merecedor desta pequena reseña póstuma.

venres, 5 de outubro de 2012

Eric Hobsbawm: In memoriam.

Eric Hobsbawm
"Pero se miramos ao mundo de 1970 non caeremos na tentación de subestimar a forza histórica da ideoloxía socialista revolucionaria e da comunista, nacidas da reacción en contra da doble revolución, (Rev. Francesa e Industrial) e que cara 1848 atopou a súa primeira formulación clásica"
Estas primeiras liñas autógrafas e presentes na introducción ao primeiro volume da súa obra: Las revoluciones burguesas transmiten un retrato ideolóxico e metodolóxico de Eric Hobsbawm: é un "historiador marxista" de conviccións e de método. Esa honestidade diáfana e sen resentimento e tamén a súa capacidade de síntese histórica permitíronlle ser admirado e valorado tanto pola esquerda coma pola dereita políticas. 
Víu a luz en Alexandría (Exipto) en 1917. Pasou a súa adolescencia en Viena e Berlín despois da morte dos seus pais, momento no que foi adoptado polos seus tíos. En 1933 trasládanse a vivir a Londres, onde transcorre a formación universitaria do xove Hobsbawm no King`s College de Cambridge, no que se doutorou. Participou na Segunda Guerra Mundial no Corpo de Enxeneiros do Royal Army e casou dúas veces deixando tres fillos.
Un dos aspectos máis importantes do seu traballo de historiador é o profundo coñecemento e abondosa documentación sobre a historia dos séculos XIX e XX. Feito que lle leva a soster que cada home ou muller é fillo do seu propio tempo, e que é tanto como recoñecer o enorme papel que xoga a "empatía" no proceso da investigación histórica.
Formou parte do grupo de historiadores marxistas británicos, que na década de 1950 tiveron un gran protagonismo dentro do mundo da interpretación e transmisión da historia contemporánea: "Ao situarse nunha tradición de estudios empíricos, tanto Eric Hobsbawm, coma Edward Tompson, Christopher Hill ou Rodney Hilton, continuaron cos seus traballos a historiografía radical británica, para a que reivindicaban unha orixe no mesmo Karl Marx, co seu estudio de "O capital", ou de Frederich Engels con "A situación da crase obreira en Inglaterra"..." O parágrafo entre comiñas pertence a Santos Juliá no seu artigo de El País do 2 de outubro de 2012
Das súas obras máis salientables cabe citar: La era del capitalismo. (1975), Las revoluciones burguesas. (1974), Historia del siglo XX. (1994), entre as máis de vinte obras que publicou ao longo da súa vida.
Eric Hobsbawm morreu o día 1 de outubro pasado en Londres á idade de 95 anos. Vaia para el esta pequena lembranza en recoñecemento ás súas aportacións á Historia Contemporánea.

mércores, 1 de agosto de 2012

Historia do eucalipto en Galicia.

Frei Rosendo Salvado Rotea
Rosendo Salvado Rotea nace en Tui (Pontevedra) o 2 de marzo de 1814 e falece en Roma o 29 de decembro de 1900. Realiza estudios no Seminario de Tui e máis tarde continúa estudiando no mosteiro de San Martiño Pinario de Santiago. Despois de rematar a súa formación sacerdotal marcha ao mosteiro bieito de A Cava en Nápoles, onde se ordea sacerdote en 1839. Máis tarde emprende unha laboura misioneira en Australia Occidental, onde funda a abadía de Nova Nursia, hoxe convertida nunha importante cidade, e en 1849 é nomeado bispo de Porto Victoria. Como bó botánico que é interesase moito polas novas especies vexetais que se lle presentan en Oceanía, das que lle chama a atención o eucalipto (Eucaliptus Globulus) ou eucalipto azul, especie máis extendida en Australia e a máis abundante na Galicia actual de entre as perto de setecentas que existen. O estudio do eucalipto convenceuno de que podería adaptarse as condicións naturais de Galicia e con motivo da súa viaxe a Roma para a súa consagración como bispo aproveita para visitar a súa vila natal, á que trae as sementes da árbore, sementándoas na súa finca e repartíndoas entre ás súas amizades e viciños.
Outras versións sobre as orixes desta árbore en Galicia sitúana como procedente do norte de Portugal, polo que a súa introducción non é de todo clara. Pero podemos afirmar que a data de introducción: mediados do século XIX, podería ser válida tanto para o protagonismo de Frei Rosendo coma das orixes lusitanas.
Eucalipto á dereita no pazo da Merced. Neda.
Nos primeiros tempos de vida en galicia usouse básicamante como árbore ornamental nos xardíns dos pazos, nas hortas e airas das "casas grandes" e rectorais e nas "alamedas" das vilas, sobresaíndo co seu porte por riba das especies autóctonas e tamén das importadas polos indianos, hai que ter en conta que dende finais do século XVIII e durante o XIX a chegada de especies alóctonas á Europa e, en xeral, á Galicia, en particular, é abondosa.
Os máis importantes promotores do cultivo do eucalipto en Galicia despois da súa chegada procedente de Oceanía foron persoas de certo nivel cultural, social e económico. O máis decidido impulsor durante o século XIX foi D. Eugenio Montero Ríos, que na súa finca de Lourizan, perto de Pontevedra, plantou unha importante cantidade desta exótica árbore. Tamén se teñen noticias doutras plantacións durante esta época nas provincias atlánticas de Galicia. Por exemplo, a realizada polo alcalde de Ortigueira, D. Federico Maciñeira ou D. José Calvo, notario da mesma vila. Estas plantacións chegaban a milleiros de exemplares cada unha, o que quere dicir que non tiñan ao ornamento como obxectivo final, senón unha motivación claramente económica.
Producción de eucalipto en España.
A comenzos de 1943 a finca de Lourizán foi vendida polos herdeiros de Montero Ríos á Caixa de Aforros Provincial de Pontevedra, quen, con posterioridade, transmitíuna tamén en venda á Diputación Provincial. Finalmente, o ente provincial cedeuna ao Ministerio Nacional de Educación que a converteu en sede do Centro de Investigacións Forestais e Ambientais; nesta institución iniciase o estudio e promoción das especies forestais de crecemento rápido como o pino e, principalmente, o eucalipto.
O pulo do eucalipto en Galicia continuou a súa xeira dende finais do século XIX, pero reducido a lugares moi concretos e irregularmente repartido no espazo. É a partires de 1926 e co apóio institucional a través da Lei do Plan Xeral de Repoboación Forestal, cando o eucalipto se converte na especie estrela das repoboacións polo seu alto rendemento industrial.
Esta intensa implantación vai ser reforzada en 1941 coa promulgación do Plan Xeral de Repoboación, que de novo lle concede ao eucalipto a honra de converterse, por obra e graza do impulso académico, con orixe en Lourizan  e do político, en Madrid, na árbore máis extendida na actualidade nas provincias de A Coruña e Pontevedra.
Froito de todo o anterior, Galicia na actualidade produce o 40% da madeira de eucalipto de España, cunha distribución das súas aplicacións que vai dende o 83% destinado á producción de celulosa para pasta de papel ata serrería o 1%, pasando polo 6% para minaría e postes e outro 6% para taboeiros. Aínda que as súas aplicacións pódense extender a outros moitos sectores: por exemplo a carpintería de bateas mexiloeiras.
Para saber máis

venres, 3 de febreiro de 2012

O kaiser Guillerme II en Vigo.

O Kaiser Guillerme II
Guillerme II naceu en Berlín o 27 de xaneiro de 1859 e morreu o 4 de xuño de 1941 no exilio holandés de Doorn, onde se trasladara en 1918 exiliado pola proclamación dunha república alemá pluralista, parlamentaria e democrática despois da Revolución de Novembro de 1918, que implantaría a famosa República de Weimar.
A súa trascendencia histórica provén da súa personalidade autoritaria e megalómana, afirmación que non pretende negar unha intelixencia e astucia destacables, aínda que estas dúas últimas cualidades non conseguiron evitar os fracasos que crearon na politica exterior de alemaña os dous primeiros defectos.
Como consecuencia das súas actividades en política exterior tivo lugar o  paso polas proximidades de Vigo, bordeando as Rias Baixas, para acudir a Tánxer ,o 31 de marzo de 1905, co obxectivo de defender os intereses da independencia marroquina fronte aos acordos franco-hispanos para delimitar respectivas zonas de influencia no Magrev e establecer dous protectorados: un de titularidade francesa e o outro de titularidade española. Protectorados acordados co visto bó de Inglaterra pero co rexeitamento de Alemaña, que tamén pretendia unha zona de influencia  sobre o mesmo territorio.
Mais cando Guillerme II coñeceu Vigo foi exactamente un ano antes, o 15 de marzo de 1904, e a causa , en principio, totalmente festiva e relaxada: o Emperador ía de vacacións ao Mediterráneo e facía unha escala de cortesía na ría. Esa era a versíón oficial. A realidade, que o kaiser citara ao xoven rei Alfonso XIII para unha entrevista sobre a "Cuestión de Marrocos" e recabar cal sería a actitude de España perante unha posible intervención de Alemaña  no norte de Africa.
O iate Xiralda de Alfonso XIII
O monárca alemán chegou ás dúas da tarde no trasatlántico "König Albert" e acompañado polo cruceiro de guerra "Prinz Friedrich Khal" como escolta. As baterías de costa do Castro saudaron a imperial entrada cunha salva de 21 cañonazos. Mentras a representación naval española formaba na ría encabezada polo iate real "Xiralda" e as unidades da mariña "Pelaio", "Urania", "Audaz" e "Vasco Núñez de Balboa" comandadas polo almirante Viniegra.
Ao mesmo tempo que isto ocurría en Vigo, Alfonso XIII, que só tiña 18 anos, viaxaba en tren dende Ourense, despois dunha breve visita a capital miñota, ata a estación de Vigo. Á que chegou a media tarde do mesmo día 15. Na recepción da terminal ferroviaria estaban varios ministros, deputados, o Presidente da Deputación de Pontevedra, a corporación do Concello de Vigo e unha representación da tuna da Universidade de Santiago. De novo, dende o castelo do Castro, a bateria rendía honores reais con outra salva de 21 cañonazos, no tanto en que o alcalde Pérez Boullosa recibía ao Rei, que vestía o uniforme de Capitán Xeneral.
Dende a estación o monárca español dirixiuse á colexiata, onde asistiu a un Te Deum e máis tarde embarcou no "Xiralda" para descansar brevemente. O encontro con Guillerme II produciuse arredor das seis da tarde no trasatlántico alemán, onde se entrevistaron por espazo de 45 minutos. Alfonso regresou ao "Xiralda" e máis tarde o emperador devolveulle a visita. Pola noite os dous monarcas cearon xuntos no "Koenig Albert".
Ao día seguinte, 16 de marzo, os dous Xefes de Estado realizaron unha excursión pola ría ata a Illa de San Simón, regresando pola ribeira norte da ría ata Punta Borneira, onde se produciu un accidente: o pesqueiro "Melitón" colisionou co "Vasco Núñez de Balboa" e tivo que ser remolcado ata unha praia de Cangas. Nas informacións dispoñibles non se especifica cal foi a praia que recibiu ao pesqueiro averiado, pero é lóxico pensar, tendo en conta a proximidade e a gravidade da avería na embarcación,  que se varase na praia de Areamilla ou na praia do Medio, por ser as máis próximas ao lugar do accidente.
Ás cinco da tarde o kaiser saía para as cálidas costas do Mare Nostrum e Alfonso XIII cara a amurallada cidade de Lugo.

sábado, 14 de maio de 2011

O releve da Península do Morrazo.

1. Presentación.
O Morrazo como unidade xeográfica ben definida espacialmente, configura unha península clásica: forma alongada e estreita e rodeada de mar por todas partes: polo N. a Ría de Pontevedra, polo O. o Océano Atlántico e polo S. a Ría de Vigo, menos por unha: o L. pola que está soldada ao continente ou, como ocurre neste caso, a outra península de maior tamaño, por medio dun istmo que coincide cunha porción da Depresión Meridiana comprendida entre Pontevedra e Vilaboa. Este espazo así delimitado presenta un terreo abrupto e moi fracturado cun aspecto montañoso e accidentado.

2. Localización e extensión.
O conxunto citado encádrase en latitude norte e lonxitude oeste; presentando as seguintes coordenadas: latitude norte entre os 42º 24' 47'' na desembocadura do río Gafos no núcleo de Pontevedra e os 42º 14' 14'' en Cabo Pequeno, na parroquia do Hío en Cangas. Lonxitude oeste: entre os 8º 15' 03'' na estrada N 550 en Figueirido e os 8º 38' 37'' en Cabo Home, na parroquia do Hío en Cangas.
A súa extensión total sitúase arredor dos 140,1 km2, cunha lonxitude de 40 km. e 10 km. na súa parte máis  ancha: entre Punta de San Adrián, en Rande e Punta Riscada na Tioira, en Ardán; e arredor de 2 km. na súa parte máis estreita: entre Vilariño e o areal de Liméns no Hío. Con estes parámetros a península configura a comarca máis pequena de Galicia, aínda que intensamente humanizada.
Adopta unha orientación SO-NE, seguindo as liñas de fractura que marcan o río Lérez e o sistema fluvial Verdugo-Oitavén ao desembocar na ría de Pontevedra e Vigo respectivamente.

3. A evolución xeolóxica do relevo.
O relevo actual da Península do Morrazo é o resultado dunha historia xeolóxica de millóns de anos. Nela alternaron fases oroxénicas con outras de calma, nas que predominaron a erosión e a sedimentación. Por outra banda e como é natural, trátase dunha historia cinguida á do resto da Península Ibérica e á de Galicia en particular.
-Era Arcáica ou precámbrica (4000-600 millóns de anos) na que emerxeu do mar unha banda montañosa arqueada de NO-SE, formada por lousas e gneis, que comprendía case toda a actual Galicia. Este macizo precámbrico foi arrasado pola erosión e cuberto case na súa totalidade polos mares paleozóicos, cando se produce a separación das placas americanas, euroasiática e africana,  que da paso ao espazo oceánico. Restos dese macizo sería o que hoxe se coñece en Galicia como "Unidade Ollo de Sapo". Neste escenario, o deseño  xeográfico de Galicia tal e como o vemos hoxe non existía, o mapa que se nos debuxaría estaría fragmentado: a metade occidental de Galicia (provincias de A Coruña, Pontevedra e a parte occidental da de Ourense) estaría unida ao Continente Americano, mentras que a parte oriental (provincia de Lugo e parte oriental da de Ourense) permanecía unida ao Continente Euroasiático. A liña de costa habería que situala por zonas de Palas de Rei, Monterroso, Chantada, Monforte, Castro Caldelas, O Bolo... Como vemos, un mapa difícil de imaxinar para os galegos actuais.
-Era Primaria ou Paleozóica (600-225 millóns de anos) caracterizada pola oroxenia herciniana, que se produce pola colisión das placas euroasiática e americana. Este impacto xerará a soldadura da Galicia Oriental, principalmente a provincia de Lugo, á Galicia Occidental formada polas provincias de Ourense, A Coruña e Pontevedra. A oroxenia herciniana foi o motor que impulsou a unión de todos os continentes, dando lugar ao supercontinente Panxea e en Galicia ao trazado das fracturas tardohercinianas, nas que as de orientacíón NE-SO marcarán o rumbo das futuras rías atlánticas. Froito da dinámica herciniana, aínda que nunha segunda fase de menor intensidade, foi a intrusión da maioría dos granitos hercinianos, que están presentes con plena autoridade nas paisaxes litolóxicas do Morrazo
-Era Secundaria ou Mesozóico (225-68 millóns de anos) momento que se identifica coa calma oróxénica. A nivel global o máis significativo é a fragmentación de Paxea en dous grandes continentes: Laurasia ao norte e Gondwana ao sur. A subsiguiente fragmentación de Laurasia produce a separación da subplaca Iberia da placa de América do Norte, orixinando deste xeito a fachada atlantica galega co primeiro deseño das rías. As de Vigo e Pontevedra xunto coa Península do Morrazo son o resultado da acción dun sistema de fallas hercinianas e tardohercinianas trazadas na era anterior, que delimitarían definitivamente o espazo morracense: polo Oeste unha falla de dirección S-N que se estende desde a Guarda por Cabo Silleiro cara o norte ata Fisterra, responsable da Costa da Vela; polo Leste a omnipresente Depresión Meridiana, tamén de orientación N-S, entre Malpica e Tui, que fai de soldadura do Morrazo á P. Ibérica por Salcedo, Tomeza e Figueirido; finalmente, polo norte e polo sur, dous sistemas de fallas tardohercinianas con orientación NL-SO farán de leito para as dúas rias que rematarán trazando o perfil da subpenínsula do Morrazo.
-Era Terciaria ou Cenozóico (68-1,7 millóns de anos) preséntase como unha fase de grandes convulsións activadas pola oroxenia alpina. Esta oroxenia estivo provocada polo choque da placa Africana contra a subplaca Ibérica, que, empurrada cara o norte, contacta coa Euroasiática, fracturándose en dirección O-E e basculándose cara o Atlántico. Ao mesmo tempo prodúcense movementos de elevación (epiroxenia positiva: horst) na costa galega de zonas emerxidas, o que obriga aos ríos a excavar profundos vales na súa desembocadura, aproveitando os movementos de afundimento (epiroxenia negativa: graben) o nivel do mar quedaría por debaixo do actual debido ás glaciacións e estes vales fluviais emerxidos. Neste contexto, a Península do Morrazo sería un bloque elevado ou horst e as dúas rías dous bloques afundidos ou graben, polos que, tendo en conta o importante descenso do nivel do mar cunha regresión da liña de costa duns 30 Km., circularían os rios Oitavén-Verdugo e Lérez por típicos vales fluviais drenados e intensamente erosionados. A situación permitiría pasar de Cangas a Vigo ou de Bueu a San Xenxo sin necesidade de coller o barco, simplemente vadeando os rios.
Era Cuaternaria ou Neozoico (1,7 millóns de anos-presente) que no principio, é dicir no Pleistoceno, se caracteriza por unha época de glaciacións, pasa na segunda fase a un período interglaciar: o Holoceno, definido por unha forte subida das temperaturas que á súa vez, provoca unha subida do nivel do mar (transgresión) que inunda depresións e vales costeiros. En Galicia invade os vales costeiros dos ríos e produce a configuración actual das rias. En Pontevedra a inundación do esteiro do Lérez e o do sistema Oitavén-Verdugo, individualiza o espazo xeomorfolóxico do bloque elevado do Morrazo dándolle a forma e características que ten na actualidade.

4. A estrutura litolóxica.
Como a composición e as características estructurais do rochedo determinan a modelaxe do relevo, parece razonable que adiquemos algo de tempo á análise, polo miudo, deste aspecto físico do espazo xeográfico que estamos a describir.
A Península do Morrazo forma parte da provincia litolóxica chamada Iberia Silicea, que se extende pola parte occidental da Península Ibérica; ocupando todo o Macizo Galáico-Portugués, os Montes de León, sector occidental da C. Cantábrica, Sistema Central, Montes de Toledo, Serra Morena, Serra Nevada, nos Sistemas Béticos, e Pireneo Axial. Esta provincia coincide co "zócolo", Macizo Hespérico ou Macizo Ibérico (pode recibir estes tres nomes), e exténdese, como acabamos de ver, pola parte Occidental da Península Ibérica. Caracterízase polo predominio de rochedo paleozóico moi tectónizado e erosionado. Os materiais son moi antigos, polo mesmo, cristalinos e ríxidos, moi pouco plásticos e flexibles que, ante presións oroxénicas, non dobran senón que se fracturan e rompen; isto explica que o territorio galego sexa, en esencia, unha tupida rede de fracturas e bloques. Os terreos da Galicia Occidental, nos que se integra a Península do Morrazo, foron sucesivamente granitizados durante a oroxenia herciniana, actividade que deu lugar a un predominio dos granitos e de rochas afíns. Estes materiais antigos non foron complementados por unha abondosa coberteira de rochas sedimentarias máis recentes, por exemplo, de tempos mesozóicos ou terciarios, como ocurriu na P. Ibérica. Aquí os aportes sedimentarios circunscríbense a fondos de pequenas depresións, zonas baixas,  en formacións aluviais de val de pequenos ríos ou regatos e en zonas de abrigo e deposición en puntos concretos da costa como: o fondo da enseada de Aldán, a práia de Barra, Enseada de Rande ou o pequeno esteiro do Rego de Louriñas, en Lourizán. Nestas localizacións os niveis sedimentarios están formados por aportacións terciarias e cuaternarias a base de areas, limos e lamas. Pero, repetimos, estas coberteiras son escasas e de moi pequenas dimensións.
Volvendo á análise dos materiais líticos paleozóicos, que son os que cobren case a totalidade da extensión da Península do Morrazo, podemos comenzar facendo unha división primixenia entre dous tipos de rochas: Plutónicas e Metamórficas.
  • Rochas Plutónicas: Formanse ao enfriarse lentamente o magma a grandes profundidades. Dentro deste tipo debemos encadrar os granitos, dos que os máis salientables no Morrazo son:
    • Granito de feldespato alcalino. Está composto de cuarzo, feldespato e mica. O feldespato non debe superar o 10% do total e ten unha cor rosada que se transmite a toda a rocha. Ocupa arredor dun 65% da superficie total da península morracense e localízase principalmente na subpenínsula do Hío, agás o sector de Cabo Home, a marxe esquerda da enseada de Aldán e a fractura Aldán-Limens; Está presente tamén no sector central e sur da Serra da Madalena, Serra de Poniente, Montes de Varalonga e, finalmente, toda a parte oriental do Morrazo, tomando como límite unha liña vertical que iría dende Aguete á Xunqueira de Moaña e salvando intrusións puntuais doutros tipos de rochas, que localizaremos posteriormente.
    • Granodiorita con megacristais de feldespato. É outro tipo de granito que ten cor gris- crara debido á presencia de megacristais, que oscilan entre entre os 2-5 cm. de tamaño e que teñen cor branca. Estes megacristais son de feldespato potásico. Afloran en superficie formando berrocais de "bolos" redondeados cando a erosión diferencial elimina os materiais brandos que os cobren. As superficies destes granitos son irregulares, rugosas, debido aos megacristais que sobresaen. É o segundo material lítolóxico en importancia da comarca pola extensión que ocupa. Localízase na marxe dereita e en sectores da marxe esquerda da enseada de Aldán, nas marxes dereita e esquerda da rada de Limens, o enclave de Gandón-Menduíña, a área de Cabo Udra tomando como límites costeiros a práia de Lagoelas e Punta Penedo, en Bueu e como baliza interior o Monte de Liboreiro. O último sector é o de maior extensión e uniformidade, servindolle de delimitación dúas liñas en sentido meridiano: unha occidental dende Punta Borneira, en Cangas, a Punta Petis, en Bueu e, a oriental, dende a práia do Puntillón, en Moaña ata Aguete. Salvando, tamén neste caso, puntuais afloramentos doutros materiais.
    • Granito e granodiorita biotíticos. Tamén chamados de "dúas micas"; son rochas que presentan unha tonalidade gris-oscura como consecuencia de conter biotita, un silicato de ferro e magnesio. A súa presenza é moi fragmentada no espazo e limítase á áreas de reducida superficie que se intercalan entre os dous tipos líticos anteriores. Atópanse no sector esquerdo máis profundo da enseada de Aldán, en Darbo e Santa Marta, na Punta do Muiño e Punta de San Martiño, unha franxa alongada dende a ermida de San Roque á Madalena, un filon estreito, sinuoso e discontínuo dende Trigás, en Coiro, ao Alto da Portela e un cono que tería como base Tirán e O Real e como cúmio o Outeiro de Paralaia, en Moaña.
      Fig. 1: Reelaborado de: "Plan de Dotacións e Infraestructuras dos Montes do Morrazo" (FEADER)
  • Rochas metamórficas: Orixinadas polo metamorfismo doutra rocha primitiva, que foi transformada mineralóxica, estructural e mesmo quimicamente, cando están sometidas a altas presións e temperaturas no interior da codia terrestre. Nesta clasificación intégranse:
    • Xistos, lousas e paragneis. Os xistos teñen unha estructura laminar que fragmenta e capas ou follas delgadas. Teñen diversas cores: negro (as lousas), marrón (os xistos) e grises (os paragneises). Os paragneises están compostos polo mesmo material que os granitos, pero organizados en bandas, particularidade que lles da o aspecto de rochas raiadas por franxas de gris escuro e gris craro. No Morrazo o seu dominio estabrécese en lugares moi concretos e dispersos: sur da Costa da Vela ou Cabo Home, franxa basal leste da Serra da Madalena no Alto da Portela; en Santa Cristina de Cobres, un espazo que sigue o curso do Rego Maior e Portiño en dirección norte-sur, enclaves arredor do núcleo de Marín, o complexo de Lourizán-Almuiña-A Costa e unha intrusión en As Croas (Vilaboa).
    • Gneis de biotita. Presentan unha composición en bandas de biotita, alternando con bandas de feldespato e mica; estas bandas son de cor negra e branca, xerando unha rocha de cor gris. A súa localización circunscríbese a catro zonas da comarca: 1ª. unha zona delimitada na costa pola Práia do Santo e Punta Salgueiro e no interior por Sabarigo e Cela, a cabalo entre Marín e Bueu; 2ª. unha pequena e estreita franxa dende a Illa de San Bartomeu a Couso, en Moaña; 3ª. Unha banda que toma como base costeira Domaio e Palmás, en Moaña, e avanza estreitándose cara o norte ata chegar a Miñán, xa en Marín; 4ª. Un delgado filón que avanza cara o norte dende a Práia de Pousadas a Sobreira, en Vilaboa.
    • Gneis de ribekita. Ten a particularidade de presentar unha alta porcentaxe de ribekita, un silicato con aspecto fibroso e de cor azúl, aínda que no Morrazo presenta, máis ben, unha estructura granular. Atópase en cinco espazos moi delimitados: unha banda estreita seguindo a fractura Liméns-Aldán, que se ensancha ao chegar aos areais de Liméns e dos Picos, en Vilariño; o espazo referenciado polos vales dos regos Orxas e Fial, en Aldán; un triángulo isósceles con base en Bueu e vértice en A Portela, seguindo o curso do rego do Frade; unha V con base ancha na práia de Rodeira e que sigue os vales dos regos das Presas, Bouzós e Saiñas; finalmente, outra V con base ancha na práia de Moaña e ocupando os vales dos regos do Inferno, Puntillón e da Fraga.
    • Paragneises con plaxioclasa, biotita e micaesquistos. Presentan unha gran diversidade de aspectos, tanto polos diferentes tamaños do grán como polas distintas proporcións entre os minerais da rocha. Os afloramentos presentan estructuras planares, lineais ou masivas. O sector máis representativo atópase no concello de Marín, composto por unha banda discontínua, que toma como base na costa punta da Moa, en Mogor, e a punta Chirleu, en Aguete, desprazándose cara o interior en sentido meridiano ata O Pereiro; dende aquí estréitase e continuando o curso do Rego do Portiño e o Maior acada a Práia de Riomaior, en Santa Cristina de Cobres.
5. A paisaxe silícea




mércores, 20 de outubro de 2010

Pedro Antonio Cerviño. Un pontevedrés no Virreinato do Rio da Prata. (1774-1810)

Retrato de Pedro Antonio Cerviño.
Corría o ano de 1774 cando Pedro Antonio Cerviño chega a Bos Aires procedente de Campo Lameiro (Pontevedra). Nacera na parroquia citada o 6 de setembro de 1757, é dicir, tiña 17 anos cando foi acollido na que, dous anos máis tarde, sería a capital do Virreinato do Rio da Prata.
O Virreinato foi fundado polo monarca español Carlos III baseándose nas condicións que reunía Bos Aires: a) gozaba dunha inmellorable situación estratéxica no esteiro do Prata fronte ás ambicións portuguesas na zona, b) quedaba relativamente cerca para defender as Illas Malvinas, que neste momento eran apetecidas polos ingleses e franceses, c) Coincidindo con estas circunstancias o monarca español iniciara un proceso de descentralización do imperio americano coa intención de rexilo mellor, o que implicou esgallar do antigo Virreinato do Perú as rexións dos actuais Estados da Arxentina, Bolivia, Paraguay e Uruguay para configurar a nova unidade política.
0
Plano de Bos Aires no s. XVIII.
O primeiro virrei foi D. Pedro Ceballos (1776-1778), que expulsa aos portugueses da costa oriental e destrúe a súa colonia de Sacramento. O segundo virrei foi Juan José de Vertiez e Salcedo (1778-1784), que estableceu as intendencias ordenadas polo ministro Gálvez, fundou as aduanas portuarias e impulsou importantes reformas urbanas na capital. Entre 1784 e 1789 ocupou a sé virreinal o marqués de Loreto, que fundou a Audiencia de Bos Aires. Nicolás de Arredondo o sustitúe entre 1789 e 1795 e pón gran empeño na organización do Consulado ou Cámara de Comercio, na expansión urbana da cidade e na mellora da súa salubridade.
Catro virreis gobernaron brevemente entre 1795 e 1804: Pedro Melo de Portugal e Villena, Antonio Olaguer Feliú, Gabriel de Avilés e Joaquín del Pino, que propiciaron unha estabilidade para o seu desenvolvemento económico. En 1804 o marques de Sobremonte faise cargo do virreinato e reforza as defensas do porto, que non foron dabondo para rexeitar en 1806 á escuadra inglesa de Home Popham, que se fai dono da cidade, aínda que nese mesmo ano volve ao poder dos españois. Entre 1807 e 1809 chega ao virreinato Don Santiago de Liniers cando a inestabilidade preindependentista xa se fixera patente en todo o territorio; acontecemento que Liniers non soupo xestionar eficazmente. Baltasar Hidalgo de Cisneros colleu o testigo de Liniers ata 1810, data da Revolución de Maio, que inicia o xurdimento do Estado arxentino.
Pedro Antonio Cerviño foi testemuña e protagonista de todos estes feitos. Participou en expedicións exploratorias, en campañas militares e manifestouse como un intelectual humanista e ilustrado, participou no proceso emancipador que culminou en 1816. Nel Cerviño defendeu a participanción dos crioulos no poder político do novo Estado, pero mantendo as estructuras sociais do virreinato no novo Estado.
Por todas estas razóns a nación arxentina, que este ano 2010 celebra o Bicentenario da Independencia, homenaxea a todas as personalidades que a fixeron posible. Entre elas está Pedro Antonio Cerviño e a que describimos foi a cidade de Bos Aires que el coñeceu.

mércores, 28 de xullo de 2010

O cambio climático en España.

Paisaxe recentemente desertizada.
Hoxe, 28 de xullo de 2010, o xornal El País publica unha información na súa sección de sociedade sobre as previsións da Axencia Estatal de Meteoroloxía (Aemet) no referente á evolución das temperaturas para dentro de 60 anos. Estas previsións son de caracter rexional e os seus resultados son alarmantes, sobre todo, dende o punto de vista térmico.
Para definir dunha maneira sinxela o concepto de cambio climático, podemos dicir que se trata da variación do clima da terra partindo dunha perspectiva global, planetaria. Aínda que os cambios climáticos foron frecuentes na historia xeolóxica da terra, hoxe o termo refírese principalmente aos cambios nas variables do clima que se están observando durante a nosa vida, que parecen estar producidos por causas humanas e non naturais, como ocurría no pasado.
Dende a Revolución Industrial a humanidade consumiu masivamente combustibles fósiles. Estes materiais sacados da natureza impulsaron o desenvolvemento industrial debido ao seu alto poder calorífico, pero tamén xeraron a maior contaminación atmosférica, dos solos e das augas, que o planeta nunca antes sufrira.
Unha das consecuencias directas desta contaminación atmosférica é o efecto invernadoiro que, á súa vez, provoca o quecemento global, elemento básico do cambio climático.
Para entender como afectará a España o cambio climático podemos ler a información de El País coa que comenzamos esta entrada.

martes, 4 de maio de 2010

O conxunto monumental de Santa María de Darbo


A igrexa de Santa María de Darbo non se podería entender, na súa máis pura esencia, se a desligamos da súa contorna natural-paisaxística, da arquitectónica-constructiva ou da cultural-antropolóxica: está enclavada nunha estructura natural coa que manten unha profunda simbiose; os elementos artístico-constructivos que a arrodean dan lugar a un adro que favorece a vida comunal da parroquia; cando este espazo se enche de humanidade para ver a tradicional danza, a comunión entre o home e o medio e entre o pasado e o presente dos tempos, estoupa nun carrusel de cores, músicas e aplausos ancestrais. Por iso, cando se fala de Santa María de Darbo hai que referirse ao conxunto que a arrodea: a natureza, a arte e ao home.
A natureza foi dadivosa co conxunto de Darbo, que está situado na vertente oeste do pequeno Val do mesmo nome, na aba leste dos Montes de Varalonga e do outeiro de Seixo. Dende esta posición domina todo o espazo afundido, que aparece protexido do norte e do nordés polos picos Gatica e Castelo, este último lugar de asentamento do desaparecido Castelo de Darbo; polo leste pechan a depresión dúas serras: ao norte a de Nacente e cara o sur a de Poniente, coroada pola hermida de San Roque. O sur queda aberto ao mar da Ría de Vigo e por el busca fácil saída, debido á inclinación da valgada cara o mar, o Río do Postillón, que nace nos Montes de Varalonga, percorre o val de norte a sur e verte humildemente as súas augas na Enseada de Entremiños. A altitude media das terras do val ronda os 50 m. sobre o nivel do mar, que ao estar protexidas dos ventos do norte, do leste e do suroeste e orientadas cara o sur permiten a xeración dun microclima local, encadrado dentro do clima oceánico húmido con temperaturas medias de 9,7º C en xaneiro e 19,5º C en xullo complementado cunha pluviometría de 1.515 mm., moi favorable para a agricultura e para o desenvolvemento dunha exuberante vexetación. Dende unha perspectiva xeolóxica os materiais predominantes en Darbo son o granito alcalino de dúas micas e os granitos e granodioritas biotíticos, sobre eles, e dende un plantexamento edafolóxico, depositanse limos, arxilas, e gravas cuaternarios procedentes da disgregación e alteración dos granitos anteriores, que rechean a vaguada orixinal xerando solos de certa potencia e que xunto coas variables climáticas, dan lugar a vizosas veigas. A vexetación actual está moi alterada pola acción antrópica, plasmada na introdución de especies de crecemento rápido coma o eucalipto (eucalyptus globulus) ou o piñeiro (radiata e pinaster), que probablemente substituiron a pequenas formacións de perennifolias-estivifolias: carballos e rebolos nos bordes do val coa serra, e de salgueiros, vidueiros e amieiros nas ribeiras do Río do Postillón...
A arte adquire a súa carta de identidade coa serea monumentalidade da igrexa parroquial, a presencia da arquitectónica fonte e a altivez do cruceiro que abre as portas ao espazo sacro.
A construción eclesiástica é unha mostra orixinal do barroco rural galego. Construída durante os séculos XVII e XVIII como sustituta do templo anterior, que probablemente fora románico e do que non se conserva ningún resto despois do incendio durante o cruento ataque dos turcos de 1617. O edificio actual presenta a maioría das características propias do estilo contrarreformista de Trento aínda que cunhas singularidades que a converten nun exemplo especial da época.
Igrexa de Sta. Maria de Darbo (Cangas)
A planta é de cruz latina con brazos curtos, circunstancia que case rememora as plantas de salón góticas, se non fora pola presenza dunhos muros de granito grosos e pesados e pola práctica ausencia de vanos, que acentúa a sensación de solidez e fortaleza da fábrica. As liñas rectas das paredes e o corte xeométrico do plano, no que sobresaen os cadrados, rectángulos e círculos, reducen en gran medida a posibilidade de movemento típica da arquitectura barroca, que o crea coa presencia dos trazos quebrados, ondulados e os efectos de claro-oscuro, pero lle transmiten ao deseño unha impresión de armonía , proporcionalidade e equilibrio. O espazo acotado polo plano cúbrese cunha bóveda de medio canón sobre a nave e unha cúpula semicircular sostida con pechinas sobre o transepto.
A fachada presenta unhos ingredientes aparentemente máis barrocos. Está dividida en tres rúas; a central, claramente máis ancha cas laterais, acolle a portada enmarcada por pilastras adosadas de estría morta que soportan un finxido tímpano con duas volutas; enriba da portada sitúase unha escultura da Nosa Señora de Darbo flanqueada por dous vanos polilobulados e todo o conxunto coroase cun frontón semicircular rematado por unha moldura ancha, que lle da profundidade e volume, dúas caracolas laterais e unha cruz central que intensifican o sentido de ascensionalidade do corpo principal; as rúas laterais están delimitadas por dúas pilastras adosadas de fuste liso con moldura acasetonada cada unha, a altura destas é superior ás da portada e sosteñen dous campanarios cubertos por cúpulas cónicas que aportan unha maior estilización á fachada.
Os elementos decorativos a base de curvas, onduladas e quebradas xunto coas solucións arquitectónicas da fachada crean un efecto de luz e sombra e resaltan a intencionalidade ornamental; paralelamente os motivos decorativos e as pautas da súa distribución xunto á estructura do pano da fachada fálannos de reminiscencias lusitanas e indianas.
O home é o outro gran protagonista en Santa María de Darbo; e unha das manifestacións do seu protagonismo no contorno é a danza e contradanza de Darbo, que sintetiza en movemento e ritmo a simbiose entre natureza e arte.
Facerse preguntas sobre as orixes da danza de Darbo é, por unha banda, situarse nun terreo complicado e descoñecido e, pola outra, remontarse á prehistoria da humanidade, que nos recorda con multitude de representacións dancísticas na arte rupestre que esta manifestación artística xa existía nos albores da humanidade e que formaba parte dos seus rituais máxico-relixiosos. A danza mantén a súa vitalidade nas culturas exipcia, mesopotámica, oriental e clásica coas mesmas intencionalidades que na prehistoria.
Na Península Ibérica os pobos prerrománicos, segundo o que nos conta Estrabón, bailaban nas noites de plenilunio arredor do lume a un deus descoñecido. Máis tarde, coa conquista romana, estes pobos asimilarón as danzas licenciosas e frívolas latinas, pero sin esquecer nunca as indíxenas. Poderíase dicir que a influencia romana produciu a primeira regulamentación da danza na Iberia.
Un movemento da danza de Darbo.

Ao mesmo tempo que as danzas de carácter máxico-relixioso desenvolveronse danzas de natureza guerreira e fúnebre, que se utilizaban como preparación para a batalla e como despedida final ao veciño ou ao heroe da comunidade respectivamente.
A cristianización durante o Baixo Imperio contribuíu ao enriquecemento do acervo cutural da danza coa introdución de variantes novas de bailes, pero ao non ser quen os sacerdotes de suprimir as indíxenas permitiron a súa introducción nos templos. Por iso, xa no século VIII ou Alta Idade Media, San Basilio, percibindo a importancia que adquirira a danza nas comunidades sociais, louba a interrelación danza-relixión e admítea como parte das liturxias sagradas.
Na baixa Idade Media constátase unha enorme influencia árabe en case todas as danzas tradicionais da Península. Tanto é así que moitos autores afirman que todas as danzas de cintas ou cordóns teñen esta procedencia, que se mantén durante os séculos XVII e XVIII en todo o territorio peninsular. Desta época proceden as danzas cortesanas, que se bailaban nos castelos, pazos e casas señoriais da nobreza e fidalguía galegas e que o pobo llano trataba de imitar ou ridiculizar, segundo os casos. Estas pezas bailables reciben o nome de farsas e desenvólvense por Castela, León, Cataluña e Galicia. A súa interpretación está baseada no refinamento, na pausa, na galantería e na cerimonia, actitudes que nos recordan a vida pacega e á que non era allea a xurisdición do Morrazo na época moderna.
Estas circunstancias históricas suxiren que non sería moi atrevido imaxinar as raíces da danza de Darbo no contorno socio cultural descrito.